Shikishi: Japanse kunst op een klein formaat

Een shikishi (色紙) is een traditioneel Japans, stevig bord van papier en karton dat wordt gebruikt voor kalligrafie, poëzie en schilderkunst. Het herkenbare bijna vierkante formaat en de vaak goudkleurige rand geven zelfs een eenvoudige penseeltekening meteen het karakter van een klein zelfstandig kunstwerk.

Het klassieke formaat dat vandaag veel voorkomt is ongeveer 24 × 27 cm – hetzelfde formaat als de vintage shikishi in onze collectie.

Een lange geschiedenis

Shikishi hebben diepe wortels in de Japanse kunstgeschiedenis.

Tijdens de Heian- en Kamakura-periode werden kleine gedecoreerde papierformaten gebruikt voor poëzie en kalligrafie. Ze konden bijvoorbeeld deel uitmaken van grotere composities op kamerschermen of schuifdeuren, waarbij geschreven verzen samengingen met schilderingen.

Later ontwikkelde de shikishi zich steeds meer tot een zelfstandige drager voor kalligrafie en beeldende kunst.

Door de eeuwen heen werden shikishi gebruikt door dichters, kalligrafen, schilders en andere kunstenaars. Sommige exemplaren zijn sober en uitsluitend met inkt beschreven, terwijl andere rijk gedecoreerd zijn met kleuren, goud, zilver of schilderingen.

Kokeshi op shikishi

Ook binnen de Japanse Kokeshi-cultuur kregen shikishi een bijzondere plaats.

Kokeshi-makers – in Japan kōjin of ambachtslieden genoemd – schilderden soms hun karakteristieke Kokeshi rechtstreeks op shikishi. Daarbij gebruikten ze dezelfde vrije penseelvoering, gezichten, bloemen en decoratieve motieven die ook op hun houten poppen voorkomen.

Zo ontstaat iets bijzonders: de herkenbare stijl van een Kokeshi-maker wordt losgemaakt van de gedraaide houten vorm en rechtstreeks op papier zichtbaar.

Sommige werken zijn voorzien van de naam of kalligrafische signatuur van de maker, soms aangevuld met een rode zegel of hanko. Andere vermelden een plaats, atelier, gelegenheid of datum.

Voor verzamelaars kunnen zulke details helpen om het werk met een bepaalde maker, familie of Kokeshi-traditie te verbinden.

Meer dan een ontwerptekening

Een geschilderde Kokeshi op shikishi is niet noodzakelijk een voorbereidende schets voor een houten Kokeshi.

Shikishi werden ook als volwaardige kunstwerken op zichzelf gemaakt: om te bewaren, tentoon te stellen, cadeau te geven of te verzamelen.

Dat maakt oude shikishi van Kokeshi-makers bijzonder interessant. Ze tonen niet alleen welke vormen en decoraties een maker gebruikte, maar ook zijn of haar persoonlijke handschrift en penseelvoering.

Signaturen en zegels

Op vintage shikishi kom je verschillende vormen van identificatie tegen.

Een maker kan zijn naam in kalligrafie schrijven, enkel zijn voornaam of kunstenaarsnaam gebruiken, de naam van zijn atelier vermelden of een rode zegel aanbrengen.

Een zegel is daarbij niet hetzelfde als een handtekening. Sommige werken dragen beide, andere slechts één van de twee.

Omdat Japanse namen bovendien verschillende lezingen kunnen hebben, is een correcte identificatie soms minder eenvoudig dan ze op het eerste gezicht lijkt. Bij Tamashii proberen we daarom de inscripties en makers van onze shikishi zo zorgvuldig mogelijk te onderzoeken.

Sporen van de tijd

Shikishi bestaan voornamelijk uit papier en karton en zijn daardoor gevoeliger voor ouderdom dan houten Kokeshi.

Bij vintage exemplaren kunnen onder andere verkleuring, kleine bruine ouderdomsvlekjes, lichte slijtage aan de randen of verkleuring van het papier voorkomen.

Deze sporen maken deel uit van de geschiedenis van het object. Bij ieder exemplaar in onze collectie tonen en beschrijven we de staat zo duidelijk mogelijk.

Een ander gezicht van Kokeshi

Een houten Kokeshi laat het vakmanschap van de houtdraaier én schilder zien. Een shikishi brengt juist de penseelvoering naar voren.

De lijn van een wenkbrauw, enkele bloemblaadjes of een paar snelle penseelstreken kunnen voldoende zijn om de stijl van een maker herkenbaar te maken.

Daarom zien wij deze shikishi niet alleen als decoratieve Japanse kunst, maar ook als kleine documenten van de Kokeshi-traditie – rechtstreeks uit de hand van de makers die haar hebben gevormd.