Wanneer Japanse volkskunst van hout naar papier gaat

Wie aan een kokeshi-maker denkt, denkt vanzelf aan hout. Aan een vorm die op de draaibank ontstaat en aan de penseelstreken waarmee gezicht, bloemen en patronen worden aangebracht.

Maar diezelfde beeldtaal verschijnt soms ook op een heel andere drager: de shikishi.

Op deze kleine Japanse kunstborden krijgen lijnen, kleuren en motieven meer ruimte dan op het ronde oppervlak van een kokeshi. Voor liefhebbers van kokeshi bieden ze daarom een interessante blik op het werk van een maker buiten het vertrouwde houten formaat.

Wat is een shikishi?

Een shikishi (色紙) is een stevig Japans kunstbord, meestal bijna vierkant van vorm, dat wordt gebruikt voor kalligrafie, poëzie en schilderkunst. Het klassieke formaat dat we vandaag vaak tegenkomen is ongeveer 24 × 27 cm.

Shikishi hebben in Japan een lange geschiedenis als drager voor geschreven en beeldend werk. Doorheen de tijd werden ze gebruikt voor gedichten, kalligrafie, schilderingen, persoonlijke boodschappen en gesigneerde werken.

Hun beperkte formaat maakt ze geschikt voor werk dat klein van schaal is, maar toch duidelijk de hand van de maker laat zien.

Van hout naar papier

Een kokeshi ontstaat in drie dimensies.

De maker schildert op een rond lichaam en houdt daarbij rekening met de vorm en kromming van het hout. Een lijn volgt het volume van de pop en verdwijnt deels uit het zicht.

Op een shikishi valt die beperking weg.

Dezelfde penseeltechniek kan er veel vrijer worden toegepast. Een kokeshi kan volledig worden afgebeeld, maar ook worden teruggebracht tot enkele lijnen, een gezicht, bloemmotieven of kleurvlakken.

Het resultaat is daarom niet noodzakelijk een exacte weergave van een bestaande kokeshi. Vaak is het eerder een interpretatie van dezelfde vormentaal.

Net daarin wordt de stijl van een maker soms bijzonder duidelijk.

De hand van de kokeshi-maker

Dat zien we ook in onze eerste selectie vintage shikishi.

Hiraga Tadashi, een maker uit de Sakunami-traditie, vertaalt de kokeshi op shikishi naar een sterk vereenvoudigd beeld waarin enkele lijnen en kleurvlakken volstaan om de vorm herkenbaar te maken.

Ook Satō Eihiro bracht zijn werk naar shikishi. In zijn werk worden een gestileerde kokeshi, kalligrafie en rode zegels gecombineerd. De vermelding van Ushizōan, verbonden aan zijn familiewerkplaats, koppelt het werk rechtstreeks aan de traditie waarin hij werd opgeleid.

Bij een shikishi van Takahashi Morio, een maker uit de Naruko-traditie, geeft een handgeschreven opschrift nog een extra laag aan het werk. Het verwijst naar het Nakago Department Store in Fukushima en plaatst de shikishi zo in een specifieke context.

Dergelijke details maken duidelijk dat een shikishi meer kan zijn dan een decoratieve voorstelling.

Signaturen, zegels en opschriften

Naast de afbeelding zelf vinden we op shikishi vaak kalligrafie, signaturen en rode zegels.

Soms gaat het alleen om de naam van de maker. Andere werken vermelden ook een ateliernaam, plaats, gelegenheid of korte tekst.

Voor verzamelaars zijn die elementen interessant omdat ze kunnen helpen om een werk beter te identificeren en te plaatsen.

Net zoals bij een vintage kokeshi de signatuur aan de onderzijde belangrijk kan zijn, verdienen ook de geschreven elementen op een shikishi aandacht. Ze kunnen informatie geven over de maker, zijn werkplaats of de omstandigheden waarin het werk ontstond.

Een andere manier om naar kokeshi te kijken

Een shikishi van een kokeshi-maker is niet gewoon een afbeelding van een houten pop.

Het is een andere toepassing van dezelfde artistieke taal.

Op hout zijn vorm en beschildering met elkaar verbonden. Op papier staat de penseelstreek veel meer op zichzelf. Daardoor wordt soms duidelijk hoe weinig lijnen een ervaren maker nodig heeft om een herkenbaar gezicht, patroon of silhouet te creëren.

Voor wie kokeshi verzamelt, kan een shikishi daarom een interessante aanvulling zijn. Werk op papier en een houten kokeshi van dezelfde maker kunnen naast elkaar laten zien hoe zijn stijl verandert wanneer de drager verandert.

Maar ook zonder die link kunnen shikishi op zichzelf worden gewaardeerd als kleine werken van Japanse kunst en volkskunst.

Shikishi in het interieur

Door hun formaat zijn shikishi gemakkelijk te presenteren.

In Japan bestaan speciale lijsten en houders voor shikishi, maar ook een eenvoudige omlijsting kan goed werken. Eén werk kan afzonderlijk worden getoond, terwijl meerdere shikishi samen juist de verschillen tussen makers, stijlen en motieven zichtbaar maken.

Hun vaak sobere compositie sluit bovendien goed aan bij keramiek, hout en andere natuurlijke materialen.

Van hout naar papier

Een houten kokeshi en een shikishi lijken op het eerste gezicht twee heel verschillende objecten.

Het ene is gedraaid en driedimensionaal. Het andere is vlak en opgebouwd uit papier, inkt en kleur.

Maar wanneer een kokeshi-maker op beide werkt, wordt de relatie duidelijk. De materialen veranderen, maar de karakteristieke lijnen, motieven en penseelvoering blijven herkenbaar.

Met onze eerste selectie vintage shikishi van kokeshi-makers voegen we bij Tamashii daarom een nieuwe manier toe om deze Japanse traditie te ontdekken.

Niet alleen in hout, maar ook op papier.